به سایت ما خوش آمدید . امیدوارم لحظات خوشی را درسایت ما سپری نمایید .
خوش آمدید
این توضیحات و عنوان از ویرایش قالب ، قابل تغییر است.
تکنیک گره چینی چوب از دیرباز یکی از عناصر مورد استفاده در معماری ایران بوده است. دوره صفوی نیز یکی از دوره های درخشان در زمینه هنرهای چوبی است و آثار ارزشمندی نیز از این دوره به یادگار مانده است که نشان دهنده تحولات مهمی است که در عصر صفوی در وجوه مختلف هنر رخ داده است. در این نوشته با اشاره به ویژگی های هنرهای چوبی دوره صفوی، یکی از نفایس چوبی این دوره یعنی در منبت و گره چینی چوب به تاریخ ۹۵۲ و ۹۵۵ هجری قمری که دارای ویژگی های منحصر به فرد، از جمله کتیبه های بسیار و ظرافت و زیبایی شگفت انگیزی است، و اکنون در موزه آستان قدس نگهداری می شود، مورد بررسی قرار گرفته است.
بررسی تاریخ هنرها و گره چینی چوب در سلسله های حاکم بر ایران نشان دهنده تأثير ثبات سیاسی، اقتصادی و اعتقادی بر پیشرفت های فرهنگی و هنری و بروز خلاقیت ها و ایجاد مکاتب هنری است؛ چنان گسترش یافته که بر فرهنگ و هنر ملل همجوار نیز تأثیر گذاشته و حتی گاه آنها را در خود هضم کرده است. دوره صفویان در ایران یکی از دوره هایی است که هنر ایرانی با اسلوب ویژه خود رشد و پیشرفت چشمگیری کرد. اهمیت بنیانی صفویه از آنجا بود که شیعه به عنوان شکل ملی اسلام مطرح و کشور به عنوان واحدی مستقل و نه به عنوان بخشی از یک امپراتوری، موجودیت یافت.
همین امر تأثير مهمی بر ایجاد یک سبک و مکتب هنری خاص در این دوره - با وجود دو سنت هنری قدرتمند (در شرق مکتب هرات) و غرب (مکتب تبریز) داشت و اگر انگیزه هنرمندان را در خلق آثار بی نظیر در معماری، کتابت و کتاب آرایی، فلزکاری و گره چینی چوب در نظر آوریم، به جرئت می توان هنر این عصر را هنر مقدس نامید.
نسبت شاه اسماعیل صفوی، مؤسس دولت صفوی، با ترکمانان و انتخاب تبریز پایتخت آق قویونلوها به عنوان اولین مرکز حکومت و حمایت وی از هنرمندان تبریز و همچنین تسلط شاه اسماعیل در دهه دوم قرن دهم هجری (۹۱۶ ق) بر هرات، مرکز قدرت سیاسی و هنری تیموریان، نقش مهمی در آینده مکتب هنری صفوی داشت؛ چنان که با تلفیق و ترکیب این دو سنت هنری، آینده هنر دوره صفوی به عنوان هنری زاینده و پویا رقم خورد (تاریخ ایران دوره صفویان ۱۳۸۰، ۴۹۶). پس از شاه اسماعیل، تهماسب در اوان کودکی به حکومت هرات رسید. علاقه وی به فراگیری هنرهایی چون خوشنویسی و نقاشی موجب پیشرفت هنر کتاب آرایی در این دوره شد.
انگیزه های اعتقادی تهماسب و اهمیتی که برای خلق آثار هنری قایل بود، موجب شد که آثار ارزشمندی به دستور وی ساخته و وقف بارگاه ملکوتی حضرت رضا(ع) شود. که از جمله آنها می توان به در گره چینی چوب منبت کاری شده مربوط به سالهای ۹۵۲ - ۹۵۵ هجری، کتیبه طلایی مشبک (سوره انسان) مربوط به سال ۹۴۶ هجری و شمعدان برنجی مربوط به سال ۹۶۱ هجری اشاره کرد. در ضمن صفه ای پشت مضجع شریف حضرت رضا(ع) - بین توحید خانه و رواق پشت سر به دستور وی ساخته شد که پنجره و درهای چوبی نیز بر ورودی های آن نصب بود.
باشکوه ترین مقطع حکومت صفوی دوره سلطنت شاه عباس اول است که اصفهان را پایتخت خود قرار داد و طراحی های باشکوه برای ساخت اماکن، مساجد و اتراقگاه های جدید در انداخت. وی بیش از اسلاف خود، گردشگران و فرستاده های اروپایی را در دربار خود می پذیرفت و مورد تکریم قرار می داد. از این رو گسترش روابط ایران با دول خارجی، هنر پرشکوه و جلال ایرانی را به هنری بین المللی تبدیل کرد. به طوری که این عصر را یکی از دوره های طلایی هنر ایران دانسته اند.
در اواخر دوره شاه عباس هنر اروپا به تدریج بر هنر ایران تأثیر گذارد. هر چند اقتدار شاه و علاقه ویژه او به هنرهای ایرانی و اسلامی مانع از رواج آن شد، اما با سیاست باز جانشینان وی در مقابل نفوذ فرهنگی - هنری اروپاییان و عدم اقتدار سیاسی آنان، در عهد آخرین پادشاهان صفوی و نیز پس از آن، هنر این عصر سرانجام با سبکهای خاص قاجار در قرن نوزدهم میلادی ادغام شد و همین امر بر هنر کشورهای دیگر از تایلند تا مراکش نیز تأثیر گذاشت.
چوب یکی از عناصر مورداستفاده در معماری ایرانی بوده و هنرمندان این رشته از آنچه طبیعت در دسترس شان گذاشته، نهایت بهره را برده اند و با علاقه و مهارت از وسایل بسیار ساده و طبیعی، شاهکارهای بزرگ هنری گره چینی چوب پدید آورده اند. در ایران علاوه بر استفاده روزمره، از چوب در بناها برای در، پنجره ها و ستون ها و نیز منبر، فانوس، رحل و غیره استفاده می شده است و مورخین سده های نخستین اسلامی از شهرهای ری، گرگان، قم، اصفهان، نطنز و آباده به عنوان مراکز مهم ساخت اشیای چوبی یاد کرده اند.
تاریخچه کاربرد چوب در معماری ایران به هزاران سال پیش بر می گردد. اما با توجه به اینکه چوب مادهای فسادپذیر است، بسیاری از اقلامی که از این ماده ساخته شده است، در طول زمان بر اثر عوامل محیطی یا انسانی از بین رفته اند که بخشی از سقف و ستونهای کاخ های تخت جمشید و شوش از آن جمله است.
از جمله اشیای ساخته شده از چوب که تا امروز برای ما حفظ شده است، یک لت در چوبی متعلق به مسجد جامع عتیق شیراز مربوط به دوره عمروبن لیث صفاری است که زیرسازی آن از چوب تبریزی است و روی آن با خلالهایی از چوب گردو و نقوش چند ضلعی بسیار زیبایی تزیین شده و دارای میخهای آهنین برجسته و کوچک است. این در امروزه در موزه پارس شیراز نگهداری می شود.
هنر منبت یکی از صنایع دستی کهن ایرانی است که اصول و قواعد طرح های هندسی و گیاهی آن در بازار صنایع دستی و هنرهای سنتی نیز به کار رفته است. از دوره سلجوقی نیز دو قطعه از منبری منبت باقی مانده که در حال حاضر در موزه متروپولیتن نگهداری می شود و روی یکی از آنها تاریخ ۵۴۶ هجری، نام اهداکننده و سلطان وقت آمده است.
از قرن هشتم هجری نیز آثاری گره چینی چوب در موزه های ایران و سایر کشورها موجود است که به طور عمده دارای تاریخ بوده و از نظر فرهنگی و هنری ارزش ویژهای دارند. از جمله این آثار می توان به موارد زیر اشاره نمود:
در دوره تیموری که یکی از دوره های مهم تحول هنر اسلامی محسوب می شود، آثار گره چینی چوب و منبت زیبایی خلق شده است که یک نمونه آن در چوبی منبت، مشبک و گره چینی مسجد بالاسر است که در حال حاضر در موزه آستان قدس در معرض نمایش است که به سفارش امیرطاهر موسوی از نقبای عظام مشهد ساخته شده است. همچنین یک جفت در منبت در موزه متروپولیتن مربوط به نیمه دوم قرن نهم هجری، و نیز درهای کنده کاری شده «افوشته» (نزدیک نطنز) به تاریخ ۸۳۲ هجری با امضای درودگری اهل آباده قابل ذکر است.
از دوره صفوی نیز آثار ارزشمندی به یادگار مانده است که یک جفت در به تاریخ ۹۱۵ هجری در تهران، ساخت علی بن صوفی، و دیگری ساخت حبیب الله به تاریخ ۹۵۵ هجری (موزه برلین) و دو جفت در از چوب شمشاد و پنجره ای منبت و گره چینیشده در موزه آستان قدس از آن جمله است.
مطالعه و بررسی فنون گره چینی چوب و آثار منبت دوره صفوی نشان دهنده تحولی در این هنر است. در آثار چوبی قبل از دوره صفوی نقوش گیاهی به صورت برجسته و نقوش هندسی به صورت طرح های گره چینی برای تزیین آثار مورد استفاده قرار می گرفت و در آثار دوره تیموری (به طور مثال ضریح چوبی امامزاده محروق نیشابور و در چوبی مسجد بالاسر در موزه آستان قدس) کتیبه های خط نسخ با نقوش ظریف اسلیمی در هم پیچیده و منبت و مشبک شده است. اما در دوره صفوی سه عنصر هنری، تزیینی و کاربردی به طور مجزا به کار برده شده است که عبارت اند از:
از دوره صفوی تعدادی اشیای چوبی به جای مانده که برخی از آنها دارای تاریخ ساخت و نام سازنده یا واقف و غیره است. مهم ترین آثار کتیبه دار موجود در موزه ها و مجموعه های ایرانی و دیگر کشورهای جهان شامل رحل، منبر، درها، پنجره ها و غیره است. یکی از این نفایس، در چوبی منبت و گره چینی چوب شده ای است که دارای تاریخ ۹۵۲ و ۹۵۵ هجری قمری و کتیبه های متعدد است و از شاهکارهای منبت ایرانی در دوره صفویه به شمار می رود.
ظرافت و مهارت به کار رفته در ساخت این اثر هنری نشان دهنده توان بالقوه و بالفعل و اعجاب آور هنرمندان ایرانی است. این در چوبی امروزه در موزه آستان قدس نگهداری می شود و از جمله ویژگیهایی که آن را به اثری منحصر به فرد تبدیل کرده است، کتیبه هایی است که نشان دهنده نام سازندگان، خوشنویسان و نظارت کننده و سفارش دهنده آن است. ابعاد کلی این در ۲۵۱×۲۰۰ سانتیمتر است. چارچوب راست و چپ آن به عرض ۴۳ سانتیمتر و بالای آن به عرض ۴۰ سانتیمتر است و دو لنگه در هر یک ۲۰۰ سانتیمتر طول و ۶۰ سانتیمتر عرض دارند. روی در نیز با تلفیقی از قابهای گره چینی چوب و کتیبه های منبت کاری، آیات، احادیث، اشعار و نام سازندگان، واقف و اهتمام کننده آن به شکلی تزیینی حک شده است.
کلاف کشی قابهای گره چینی چوب به شکل لوز یا مثلث بندی انجام شده و قطعات آلات چوبی به روش کام و زبانه درهم آمیخته تا شمسه هایی با گره دوازده تند به وجود آید. تزیینات موردی در مرکز این شمسه ها درخشش شعاعهای نور را القا کرده و حاشیه های زیبای زواربندی روی آلات گره، انعکاس آرام بخش نور را نشان می دهد زهوار در نیز دارای دو کتیبه است که حد فاصل آن با نقوش گیاهی منبت کاری شده است.
از ویژگیهای منحصر به فرد این در با گره چینی چوب، وجود کتیبه های بسیاری روی چارچوب دو لنگه زهوار در است که به خط ثلث بسیار زیبایی منبت شده است. متن این کتیبه ها به ترتیب راهنمایی که بازخوانی شده (صفحه بعد از این قرار است:
بسم الله الرحمن الرحيم، سوره نباء و سوره اعلی
سمت راست از آیه ۷۵ تا ۸۰ (و کذلک نرى ابراهيم ... افلا تتذكرون)؛ بالای در از آیه ۸۱ تا نیمه آیه ۸۴ (و کیف اخاف ما اشركتم ... و وهبنا له اسحق و یعقوب کلا هدينا): سمت چپ از نیمه آیه ۸۴ تا پایان آیه ۸۷ (من ذريته داود ... و لو اشركوا لحبط عنهم ما كانوا يعملون).
بسم الله الرحمن الرحيم، الحمد لله و سلام على عباده الذين اصطفی رحمة الله و بركاته عليكم اهل البيت انه حميد مجيد.
سوره زمر، آیه های ۷۳ تا ۷۵ (و سيق الذين اتقوا ربهم الى الجنة .. رب العالمين). سوره بقره، آیه ۲۵۲ (تلک آیات الله نتلوها عليك بالحق و انك لمن المرسلین)؛ سوره ص، آیه های ۴۹ و ۵۰ (هذا ذكروان للمتقين لحسن ماب جنات عدن مفتحه لهم ابواب)؛ سوره حجر، آیه ۴۵ تا میانه آیه ۴۷ (ان المتقين في جنات و شیون ادخلوها سلام آمنین و نزعنا ما في صدورهم).
سوره حجر، از میانه آیه ۴۷ تا ۵۰ (من غل اخوانا على سرر متقابلين لا يمسهم فيها نصب و ما هم منها بمخرجين نبی عبادي اني انا الغفور الرحیم و آن عذابی هو العذاب الأليم).
آیه های ۳۳ و ۳۴ (من خشي الرحمن بالغيب و جاء بقلب منیب ادخلوها بسلام ذلك يوم الخلود)؛ سوره اسرا، آیه های ۸۰ و ۸۱ (و قل رب ادخانی مدخل صدق و اخرجني مخرج صدق و اجعل لي من لدنك سلطانا نصيرا وقل جاء الحق و زهق الباطل ان الباطل كان زهوقا).
سوره شوری، آیه ۲۳ (و من يقترف حسنه نزد له فيها حسنا ان الله غفور شكور)؛ سورة غافر، آیه ۶۵ (هو الحي لا اله الا هو فادعوه مخلصين له الدين الحماد له رب للعالمين): سورة آل عمران، آیه ۹۷ (و من دخله كان امنا).
سوره احزاب، آیه های ۴۳ و ۴۴ (هو الذي يصلی علیکم و ملائكته ليخرجكم من الظلمات إلى النور و كان بالمومنین رحيما تحيتهم يوم يلقونه سلام و اعدائهم اجرا کریما).
آیه ۲۳ (جنات عدن يدخلونها و من صلح من ابائهم و ازواجهم و ذرياتهم و الملائكه يدخلون و عليهم من كل باب). آیه ۲۴ (سلام عليكم بما صبرتم فنعم عقبى الدار)؛ سوره مائده، آیه ۲۳ (فاذا دخلتموه فانكم غالبون و على الله فتوكلوا ان کنتم مؤمنین).
سوره انسان، آیه ۳۰ (يدخل من يشاء في رحمته و الظالمين اعد لهم عذابا اليما)؛ صدق الله العظيم و صدق الله الرسول الامين الكريم).
آیه های ۱۸ و ۱۹ (شهدالله انه لا اله الا هو و الملائكه و اولوا العلم قائما بالقسط لا اله الا هو العزير الحكيم. ان الدين عند الله الاسلام..) و تقبل دعایی.
در قسمت پایین چارچوب در گره چینی چوبی ، سمت راست، نام سازندگان و سمت چپ نویسندگان خطوط ثلث به این شرح آمده است:
عمل خواجه احمد، استاد کمال الدین کربلایی و استاد احمد کربلایی و استاد شمس و شاه حسین و استاد محمد.
قد فاز بخدمه کتیبه اضعف عبادالله تعالی محمد بن عبدالخالق القادری القرائنی الشهير بالامير تقبل الله منه.
در قسمت پشت این در گره چینی چوبی نیز تزیینات و کتیبه هایی منبت شده که متن آن به شرح ذیل است:
متن کتیبه چارچوب در شامل اشعاری از قصیده مشهور دعبل خزایی است.
متن کتیبه های دو لنگه در که بعضی کلمات آن به مرور زمان فرسایش یافته و خوانا نیست، به شرح ذیل است:
بسم الله الرحمن الرحيم الحمدلله الذي زين اسماء النبوة الغراء المصطفویه بزینها الكواكب الزهراء المرتضویه و مصابیح القبة الخضراء العلويه و حلى ارض الولايه البيضاء النبويه بحليه المواكب العلياء و درجات مدارج عروج الاصفياء ... شمس نفوس الائمه المعصومه اخبار البشر و اشعه ...... الائمة المرحومه ... تبارک الذی جعل في السماء بروجا و جعل فيها سراجا و قمرة منيرة و نشهد ان لا اله الا الله الذي جعل الشمس ضياء و القمر نورة و قدره منازل لتعلموا عدد السنين و الحساب، کتاب انزلناه مبارک لیدبروا آیاته و ليذكر اولو الالباب و نشهد ان محمدا عبده و رسوله ارسله بالهدی و دین الحق الذي قال انی تارک فیکم الثقلين كتاب الله و عترتی و نعم ما قال سيد البشر، الائمه من بعدی اثنی عشر اولهم علی بن ابیطالب و آخرهم محمد المهدی آن عده الشهور عندالله اثنی عشر شهرة في كتاب الله يوم خلق السموات و الارض منها اربعه حرم ذلک الدین القيم .. خصوصا على الامام الانس و الجان ابي الحسن و ابي الحسین و ابي الريحانتين و ابی تراب علی بی ابیطالب الذي عنده ام الكتاب و على المحيط و العمان و اللؤلؤ و المرجان المشرفين بكل شرف و زین. ابي محمد الحسن و ابی عبد الله الحسین و علی البيت المعمور و البلد الأمين الامام المبين على بن الحسین زین العابدین و على البحر المسجور و الجبل النور تاج المآثر و رأس المفاخر ابي جعفر محمد بن على الباقر و على الصبح الصادق و الكتاب الناطق ابي اسمعیل جعفر الصادق و على طور تجلی الربوبيه و نور تحلى العبوديه. امجد الأماجد و اعظم الاعاظم ابی علی موسی بن جعفر الكاظم و على برهان محکمات السبع المثانی و ترجمان مقطعات التنزيل بمقطعات التأويل لبيان بدایع المعانی قطب العرفاء الشرفاء اللطفاء. الأعزه على الكافرين. صدر الخلفاء الحنفاء جنب الله و سيف الله المسلول المنتضی ابی الجواد و ابي الحسن علی بن موسى الرضا و على جودي الجود و مرکز دائرة الوجود. شاهد مشهد الاشهاد ابي الهادی محمد بن على الجواد و علی من اید به الكامن و البادی و خیرالندي يوم التنادی ابی الزكي على بن محمد الهادی و على مفتاح كنز الفتوح و سکینه سفينه نوح الروح صاحب منطق السكري ابي المهدي الحسن بن على العسکری و على الخلف القائم و الشرف الدائم. حجه الله البالغه و نعمه الله السابقه خلیفه الله ائمه بالحق و بقیه الله في الخلق محمد بن الحسن بن علی بن محمد بن علی بن موسی بن جعفر بن محمد بن على بن الحسین بن علی المرتضی».
در ادامه کتیبه نام سازندگان و کاتب خطوط به این شرح آمده است:
عمل كمال الدین کربلایی به احمد کربلایی و شاه حسین كتبها على بن الاحمد السيستاني.
در گره چینی چوبی مورد بحث، ابتدا در صفه شاه تهماسبی، بین رواق پشت سر مبارک و توحیدخانه - که قبلا خارج از حرم مطهر بوده - قرار داشته است و در زمان تولیت محمد ولی خان اسدی ضمن انجام تعمیرات ابنیه و به منظور گسترش فضای زیارتی، از محل خود برداشته و به خزانه منتقل می شود و در سال ۱۳۱۶ شمسی پس از تأسیس موزه آستان قدس، به موزه منتقل می شود و در سال ۱۳۵۶ پس از انتقال اشیا به محل جدید ساختمان موزه و کتابخانه، این در نیز در محل فعلی نصب می شود.
با وجود آنکه در مورد نظر همواره به عنوان اثر هنری منحصر به فردی مطرح بوده است، اما برای مدت زیادی در شرایط حفاظتی خوبی قرار نداشته و علاوه بر آنکه به علل مختلفی آسیب دیده، سنگینی گرد و غبار سالیان متمادی را نیز متحمل شده است. انواع آسیب های وارده به در گره چینی چوبی عبارت است از: